Ayın evreleri nasıl oluşur?
Ayın kendi ışığı yoktur. Güneş her an ayın tam yarısını, güneşe bakan yarısını aydınlatır. Ay Dünya’nın çevresinde dolanırken bu aydınlık yarıyı değişen bir açıdan görürüz: dolunayda tam karşıdan, dördünlerde yandan, yeni ayda ise hiç — çünkü o zaman aydınlık yarı bize arkasını dönmüştür.
Evrelerin Dünya’nın gölgesinden oluştuğu sık rastlanan bir yanılgıdır. Öyle değildir. Dünya’nın gölgesi aya yalnızca ay tutulmasında düşer; bu da sadece dolunayda ve yılda birkaç kez olabilir. Her gün gördüğümüz hilal, ayın kendi gece tarafının yandan görünüşüdür.
Ayın 8 evresi sırasıyla
- Yeni ay — aydınlık taraf bize arkasını döner; ay gündüz gökyüzündedir ve görünmez.
- Hilal (büyüyen hilal) — gün batımından sonra görülen ince bir şerit, her gece biraz büyür.
- İlk dördün — diskin yarısı aydınlıktır; döngünün dörtte biri tamamlandığı için bu adı alır.
- Şişkin ay (büyüyen) — yarısından fazlası aydınlıktır ve hâlâ büyümektedir.
- Dolunay — bütün yüz aydınlıktır; gün batımında doğar, gün doğumunda batar.
- Şişkin ay (küçülen) — yarısından fazlası aydınlıktır ama artık küçülmektedir.
- Son dördün — öbür yarı aydınlıktır; gece yarısı civarında doğar.
- Hilal (küçülen hilal) — şafaktan önce görülen ince bir şerit, bir sonraki yeni aya kadar.
Ders kitapları iki hilale de “hilal”, iki şişkin aya da “şişkin ay” der; hangisinin büyüyen, hangisinin küçülen olduğunu sıradaki yerleri gösterir.
Ana evreler ve ara evreler
Bunlardan yalnızca dördü bir andır: yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün tam bir anda gerçekleşir. Bunlara ayın ana evreleri denir ve dolunay takvimimiz tam olarak bu anları listeler. Öbür dördü — iki hilal ve iki şişkin ay — aradaki sürelerdir, yani ara evrelerdir.
Bir döngü ne kadar sürer?
Bir yeni aydan sonrakine ortalama 29 gün 12 saat 44 dakika geçer; buna kavuşum ayı (sinodik ay) denir. Ay yörüngesini aslında daha hızlı, yaklaşık 27⅓ günde tamamlar; ama bu sürede Dünya da kendi yörüngesinde ilerlemiştir ve ayın güneşle yeniden aynı hizaya gelmesi için iki gün daha gerekir.
Ay her gün yaklaşık 12° ilerlediği için her gün kabaca 50 dakika geç doğar. Dolunayın gün batımında, son dördünün gece yarısı civarında doğması ve büyüyen hilalin yalnızca akşamları görülmesi bu yüzdendir.
Ay büyüyor mu, küçülüyor mu?
Kuzey yarımkürede — Türkiye de dahil — büyüyen ayın sağ tarafı, küçülen ayın sol tarafı aydınlıktır. Kolay bir hatırlatma: aydınlık kısım büyük D harfine benziyorsa ay büyüyor, C harfine benziyorsa küçülüyor demektir. Güney yarımkürede durum tam tersidir, çünkü orada ay ters görünür.
Bu gecenin evresi
Bugün ayın evresi sayfası şu anki evreyi, aydınlık yüzdeyi ve bir ay boyunca ayı gün gün gösterir; bir sonraki dolunay sayfası da bir sonrakine kalan süreyi sayar.
Sorular ve cevaplar
Ayın kaç evresi vardır?
Adı konmuş sekiz evre vardır: yeni ay, büyüyen hilal, ilk dördün, büyüyen şişkin ay, dolunay, küçülen şişkin ay, son dördün ve küçülen hilal. Bunlardan dördü — yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün — ana evrelerdir ve tam birer andır.
Her evre ne kadar sürer?
Bütün döngü yaklaşık 29,5 gün sürer; sekiz evrenin her biri ortalama 3,7 gün kadar sürer. Dört ana evrenin kendisi ise tek bir andır.
Ay bugün büyüyor mu, küçülüyor mu?
Ay yeni aydan dolunaya kadar büyür, dolunaydan yeniden yeni aya kadar küçülür. Bugün ayın evresi sayfası hangisi olduğunu tam aydınlık yüzdesiyle birlikte gösterir.
