Fazy księżyca w pigułce

Skąd biorą się fazy

Księżyc nie świeci własnym światłem. W każdej chwili słońce oświetla dokładnie jego połowę — tę zwróconą ku słońcu. Gdy księżyc okrąża Ziemię, widzimy tę oświetloną połowę pod zmieniającym się kątem: na wprost przy pełni, z boku przy kwadrach i wcale przy nowiu, gdy oświetlona strona jest odwrócona od nas.

Często uważa się, że fazy tworzy cień Ziemi. Tak nie jest. Cień Ziemi pada na księżyc tylko podczas zaćmienia Księżyca, które zdarza się wyłącznie przy pełni i tylko kilka razy w roku. Codzienny sierp to nocna strona samego księżyca, widziana z boku.

Osiem faz po kolei

• Nów — oświetlona strona jest odwrócona od nas; księżyc jest na niebie w dzień i go nie widać.
• Sierp przybywający — cienki rożek po zachodzie słońca, z nocy na noc coraz większy.
• Pierwsza kwadra — oświetlona połowa tarczy; to ćwierć cyklu, stąd nazwa.
• Garb przybywający (księżyc garbaty) — oświetlona ponad połowa i wciąż rośnie.
• Pełnia — oświetlona cała tarcza; księżyc wschodzi o zachodzie słońca i zachodzi o wschodzie.
• Garb ubywający — oświetlona ponad połowa, ale już maleje.
• Ostatnia kwadra — oświetlona druga połowa; księżyc wschodzi około północy.
• Sierp ubywający — rożek przed świtem, aż do następnego nowiu.

Tylko cztery z nich to chwile: nów, pierwsza kwadra, pełnia i ostatnia kwadra wypadają w jednym dokładnym momencie — i te właśnie podaje nasz kalendarz pełni. Pozostałe cztery to okresy pomiędzy nimi.

Ile trwa cykl

Od jednego nowiu do następnego mija średnio 29 dni, 12 godzin i 44 minuty — to miesiąc synodyczny. Sam obieg wokół Ziemi księżyc kończy szybciej, w około 27⅓ dnia, ale Ziemia przesuwa się w tym czasie po swojej orbicie i księżyc potrzebuje jeszcze dwóch dni, żeby znów ustawić się względem słońca tak samo.

Księżyc przesuwa się o około 12° dziennie, więc każdego dnia wschodzi mniej więcej 50 minut później. Dlatego księżyc w pełni wschodzi o zachodzie słońca, w ostatniej kwadrze około północy, a przybywający sierp widać tylko wieczorem.

Przybywa czy ubywa?

Na półkuli północnej księżyc przybywający jest oświetlony z prawej strony, a ubywający z lewej. W Polsce pamięta się to tak: jeśli do sierpa można dorysować pionową kreskę i wyjdzie litera P, księżyc przybywa; jeśli sierp wygląda jak litera C, księżyc się cofa, czyli ubywa. Na półkuli południowej jest odwrotnie, bo tam księżyc wygląda na odwrócony.

Zobacz dzisiejszą fazę

Strona faza księżyca dziś pokazuje bieżącą fazę, procent oświetlenia i księżyc dzień po dniu przez cały miesiąc, a strona najbliższa pełnia odlicza czas do kolejnej pełni.